کالبدشکافی یک بحران ساختاری؛ مقایسه شاخص فلاکت ایران با کشورهای همسایه

در ادبیات اقتصاد کلان، شاخص‌های متعددی برای سنجش سلامت یا بیماری اقتصاد یک کشور وجود دارند؛ از نرخ رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) گرفته تا تراز تجاری و حجم نقدینگی. اما هیچ‌کدام از این شاخص‌های انتزاعی نمی‌توانند مانند «شاخص فلاکت» (Misery Index)، فشار واقعی و ملموسی که بر گرده خانوارها سنگینی می‌کند را به تصویر بکشند. این شاخص که برای نخستین بار توسط اقتصاددان نام‌آشنا، آرتور اوکان، مطرح شد، فرمول بسیار ساده اما بی‌رحمی دارد: حاصل‌جمع نرخ تورم سالانه و نرخ بیکاری.

منطق پشت این فرمول روشن است؛ تورم بالا قدرت خرید شما را ذوب می‌کند و بیکاری، خط لوله ورود درآمد به زندگی شما را قطع می‌سازد. وقتی این دو نرخ همزمان صعودی شوند، اقتصاد وارد فاز فرسایش اجتماعی می‌شود. تیم تحلیل آکادمی اقتصادی در این گزارش تفصیلی و ساختاریافته، آخرین داده‌های رسمی موجود از شاخص فلاکت ایران را در برابر ۷ کشور همسایه و منطقه‌ای زیر ذره‌بین برده است تا ریشه‌های این تفاوت عمیق ژئوپلیتیک را واکاوی کند.

تئوری شاخص فلاکت؛ چرا این عدد تعیین‌کننده است؟

پیش از ورود به تحلیل آمارها، باید درک کنیم که چرا کشورهای حاشیه خلیج فارس سرمایه‌گذاران جهانی را بلعیده و در مقابل، برخی اقتصادهای بزرگ منطقه در تله فلاکت گرفتار شده‌اند. در اقتصاد کلان مدرن، افزایش شاخص فلاکت به معنای بالا رفتن جرم و جنایت، کاهش نرخ ازدواج، خروج شدید سرمایه از کشور و مهاجرت نیروی کار متخصص (فرار مغزها) است.

هنگامی که شاخص فلاکت یک کشور از مرز ۳۰ واحد عبور می‌کند، رفتار فعالان اقتصادی از فاز «تولید و برنامه‌ریزی بلندمدت» به فاز «بقا و نوسان‌گیری روزانه» تغییر می‌یابد. خانوارها به جای سپرده‌گذاری در بانک‌ها یا سرمایه‌گذاری در بخش‌های مولد، نقدینگی خود را به دارایی‌های امن غیراقتصادی (مانند طلا، ارز و زمین) تبدیل می‌کنند که این خود به موتور محرک جدیدی برای تورم تبدیل می‌شود.

تحلیل وضعیت ایران؛ رتبه نخست فلاکت در منطقه

بر اساس مستندات و آخرین آمارهای نهایی شده، ایران متاسفانه با کسب شاخص فلاکت ۴۹.۲ واحدی، در رتبه اول (بدترین وضعیت) میان کشورهای مورد بررسی قرار گرفته است.

• سهم سنگین تورم: ریشه اصلی بالا بودن این شاخص در ایران، نرخ تورم سالانه ساختاری و مزمن ۴۱.۰% است. کسری بودجه مزمن دولت، رشد بی‌ضابطه نقدینگی، ناترازی شدید سیستم بانکی و صد البته سایه سنگین تحریم‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیک، دست به دست هم داده‌اند تا تورم در ایران در کانال‌های بالا تثبیت شود.

• نرخ بیکاری پنهان و آشکار: نرخ بیکاری اعلام شده در این آمار برای ایران ۸.۲% است. اگرچه این عدد به تنهایی بحرانی به نظر نمی‌رسد، اما وقتی در کنار تورم قرار می‌گیرد، اثر فرساینده خود را نشان می‌دهد. از سوی دیگر، کارشناسان معتقدند نرخ اشتغال ناقص و ناامیدی از یافتن کار (خروج از جمعیت فعال) در آمار رسمی کاملاً منعکس نمی‌شود.

• روند صعودی نگران‌کننده: شاخص فلاکت ایران نسبت به سال قبل از آن (۲۰۲۴) با ۵.۱% افزایش همراه بوده است. این تغییر مثبت (که در اینجا به معنای بدتر شدن اوضاع است) زنگ خطر را برای سیاست‌گذاران به صدا درآورده است؛ چرا که نشان می‌دهد موتورهای تورم‌زا همچنان روشن هستند.

بررسی مورد عجیب ترکیه؛

دوقلوی همسان ایران در تورم ترکیه با شاخص فلاکت ۴۶.۶ واحدی، در رتبه دوم این جدول و در همسایگی نزدیک ایران قرار دارد.

• سیاست‌های پولی نامتعارف: ترکیه سال‌ها با چالش سیاست پولی کاهش نرخ بهره در میان تورم بالا دست و پنجه نرم می‌کرد که منجر به سقوط آزاد ارزش لیر شد. نرخ تورم سالانه این کشور ۳۸.۰% ثبت شده است.

• بازار کار آسیب‌پذیر: تفاوت عمده ترکیه با ایران در این است که لنگر دستمزدها و پویایی بازار کار به دلیل ارتباط با اقتصاد اروپا قوی‌تر است، اما نرخ بیکاری ۸.۶ درصدی آن‌ها (که حتی از ایران هم بالاتر است) در کنار تورم بالا، شرایط معیشتی سختی را برای شهروندان ترکیه رقم زده است. شاخص فلاکت ترکیه نیز با ۴.۲% رشد نسبت به سال گذشته، روند صعودی خود را حفظ کرده است.

واحه امن حاشیه خلیج فارس؛ چرا شاخص آن‌ها تک‌رقمی است؟

در نقطه مقابل ایران و ترکیه، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) قرار دارند که توانسته‌اند شاخص فلاکت خود را در سطوح شگفت‌انگیز تک‌رقمی نگاه دارند.

• قطر، بهشت اقتصادی منطقه: قطر با شاخص فلاکت خیره‌کننده ۲.۲ واحدی در رتبه پنجم (از نظر پایداری جزو بهترین‌ها) قرار دارد. نرخ تورم در قطر تنها ۱.۵% و نرخ بیکاری در سطح باورنکردنی ۰.۷% کنترل شده است. درآمد سرشار گاز طبیعی و جمعیت محدود، به این کشور اجازه مدیریت بی‌نقص اقتصاد را داده است.

• بحرین و امارات؛ ثبات بی‌چون و چرا: امارات متحده عربی با شاخص فلاکت ۴.۵ و بحرین با شاخص ۳.۳ نشان داده‌اند که با ایجاد تنوع اقتصادی، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و اتصال مستقیم نرخ ارز ملی به دلار آمریکا، می‌توان اژدهای تورم را کاملاً مهار کرد. نرخ تورم در امارات ۱.۷% و در بحرین ۱.۸% است.

• عربستان سعودی و اصلاحات ساختاری: عربستان با لنگر انداختن روی چشم‌انداز ۲۰۳۰، نرخ تورم را روی ۲.۰% قفل کرده است. با وجود نرخ بیکاری ۷.۰ درصدی (که به دلیل بومی‌سازی مشاغل و خروج نیروهای کار غیربومی شکل گرفته)، شاخص فلاکت کل این ابرقدرت نفتی تنها ۹.۰ واحد است.

جدول مقایسه‌ای ماتریس شاخص فلاکت در منطقه (آخرین داده‌های موجود)

برای مقایسه ساختاری و استفاده اساتید و پژوهشگران، ماتریس آماری دقیق اینفوگرافیک به صورت ساختاریافته در جدول زیر تدوین شده است: