ژئوپلیتیک انرژی؛ برندگان خاموش و سود هنگفت بسته شدن تنگه هرمز

 تنگه هرمز تنها یک آبراه باریک در جنوب ایران نیست؛ بلکه با عبور روزانه حدود ۲۰ درصد از کل نفت مصرفی جهان، «شاه‌رگ اقتصاد بین‌الملل» محسوب می‌شود. همواره در زمان تشدید تنش‌های نظامی در خاورمیانه، سناریوی بسته شدن تنگه هرمز به عنوان بزرگترین شوک احتمالی به بازار انرژی مطرح می‌شود.

اما سوال کلیدی از منظر اقتصاد سیاسی این است: اگر این شریان حیاتی مسدود شود و صادرات نفت خاورمیانه به صفر برسد، چه کسانی از این بحران ثروتمند خواهند شد؟ دپارتمان اقتصاد بین‌الملل آکادمی اقتصادی با استناد به داده‌های معتبر پایگاه بلومبرگ (Bloomberg)، درآمد نفتی ۵ کشور بزرگ غیرخاورمیانه‌ای را در یک سناریوی فرضیِ ۴ ماهه مسدود بودن تنگه هرمز مدل‌سازی کرده است. اعدادی که در ادامه می‌خوانید، نشان می‌دهد چرا گاهی رقبای جهانی از بروز بحران در خلیج فارس استقبال می‌کنند!

شوک عرضه و درآمدهای بادآورده (Windfall Profits)

مکانیزم بازار نفت بسیار بی‌رحم است. بسته شدن تنگه هرمز به معنای حذف ناگهانی روزانه ۱۸ تا ۲۰ میلیون بشکه نفت از بازار جهانی است. این «شوک عرضه منفی» بلافاصله قیمت هر بشکه نفت خام را به ارقام نجومی (بالای ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار) پرتاب می‌کند. در این شرایط، کشورهای تولیدکننده خاورمیانه (از جمله ایران، عربستان، عراق و امارات) به دلیل محاصره دریایی قادر به فروش نفت خود نیستند و درآمدشان به شدت افت می‌کند. اما در نقطه مقابل، کشورهای تولیدکننده‌ای که خارج از این منطقه قرار دارند، نفت خود را با قیمت‌های چند برابری در بازار تشنه‌ی جهانی می‌فروشند و به «درآمدهای بادآورده» دست می‌یابند.

کالبدشکافی برندگان؛ از تسلط روسیه تا فرصت‌طلبی آمریکا

نگاهی به اینفوگرافیک مستخرج از داده‌های بلومبرگ، ۵ برنده اصلی این بحران ژئوپلیتیک را به تصویر می‌کشد:

1. روسیه (۱۵۰ میلیارد دلار): مسکو بزرگترین برنده این سناریو است. روسیه شبکه‌ای عظیم از خطوط لوله (به اروپا و چین) و بنادر مستقل در دریای بالتیک و اقیانوس آرام دارد. با حذف رقبای خاورمیانه‌ای، روسیه می‌تواند در عرض تنها ۴ ماه، ۱۵۰ میلیارد دلار درآمد نفتی کسب کند؛ رقمی که معادل بودجه نظامی چندین سال یک کشور توسعه‌یافته است.

2. آمریکا (۱۳۵ میلیارد دلار): انقلاب «نفت شیل»، ایالات متحده را از یک واردکننده مطلق به بزرگترین تولیدکننده نفت جهان تبدیل کرد. بسته شدن تنگه هرمز، تقاضا را برای نفت تگزاس و داکوتای شمالی به شدت بالا برده و ۱۳۵ میلیارد دلار سود خالص برای شرکت‌های نفتی آمریکایی به ارمغان می‌آورد. این سود هنگفت، انگیزه پنهان واشنگتن در مدیریت تنش‌های کنترل‌شده در خاورمیانه را توجیه می‌کند.

3. نروژ، کانادا و برزیل: این سه کشور به دلیل برخورداری از منابع عظیم نفتی خارج از منطقه تنش، برندگان رده بعدی هستند. نروژ با ۲۷ میلیارد دلار، کانادا با ۲۶ میلیارد دلار و برزیل با ۲۲ میلیارد دلار سود در ۴ ماه، بیشترین بهره را از خلاء حضور نفتِ ارزان خلیج فارس خواهند برد.

جدول آماری درآمد نفتی کشورها در زمان بسته بودن تنگه هرمز (۴ ماه) داده‌های تحلیلی بلومبرگ برای استفاده پژوهشگران اقتصاد سیاسی، در جدول ریسپانسیو و استاندارد زیر تدوین شده است: