افسانه یا واقعیت؟ بررسی سرانه مصرف بنزین در ایران نسبت به کشورهای همسایه

«مردم ایران بیش از حد بنزین مصرف می‌کنند!»؛ این جمله‌ای است که سال‌هاست توسط بسیاری از سیاست‌گذاران و رسانه‌ها به عنوان دلیل اصلی ناترازی بنزین و احتمال سهمیه‌بندی یا گرانی سوخت مطرح می‌شود. این روایت به قدری تکرار شده که به یک باور عمومی تبدیل گردیده است و بارِ تقصیرِ بحران انرژی را مستقیماً بر دوش مصرف‌کننده نهایی می‌اندازد.

اما آیا اعداد و ارقام جهانی نیز این ادعا را تایید می‌کنند؟ دپارتمان اقتصاد انرژی آکادمی اقتصادی با استناد به داده‌های معتبر پایگاه TheGlobalEconomy، به بررسی سرانه مصرف بنزین در ایران (میزان مصرف سالانه به ازای هر یک نفر) پرداخته و آن را با ۷ کشور همسایه و منطقه خاورمیانه مقایسه کرده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که واقعیتِ اقتصاد انرژی، با آنچه در رسانه‌ها گفته می‌شود، تفاوت معناداری دارد.

ابطال یک باور غلط؛ جایگاه واقعی ایران در خاورمیانه کجاست؟

با نگاهی به اینفوگرافیک آماری، اولین نکته‌ای که به چشم می‌خورد این است که ایران نه تنها رکورددار مصرف بنزین در منطقه نیست، بلکه با فاصله بسیار زیادی از کشورهای حاشیه خلیج فارس قرار دارد:

• ایران (۳۶۸ لیتر در سال به ازای هر نفر): این عدد نشان‌دهنده میانگین مصرف یک شهروند ایرانی در طول یک سال است. در واقع مصرف سرانه در ایران در یک «محدوده میانی» قرار دارد.

• پادشاهی خودروهای پرمصرف (امارات، کویت، عربستان): در صدر جدول، امارات با رکورد عجیب ۱۰۳۰ لیتر قرار دارد. کویت با ۱۰۰۰ لیتر، عربستان با ۸۹۴ لیتر و بحرین با ۸۱۲ لیتر در رده‌های بعدی هستند. این یعنی یک شهروند اماراتی یا کویتی تقریباً ۳ برابر یک ایرانی در سال بنزین می‌سوزاند!

دلیل این اختلاف فاحش چیست؟ کشورهای حاشیه خلیج فارس اقتصادهایی کاملاً نفتی دارند که یارانه‌های پنهان و آشکار سنگینی به سوخت اختصاص می‌دهند. از سوی دیگر، فرهنگ استفاده از خودروهای شاسی‌بلندِ بسیار بزرگ (SUV) با موتورهای ۸ سیلندر، در کنار گرمای طاقت‌فرسای هوا که نیازمند روشن بودن مداوم کولر خودروهاست، سرانه مصرف را در این کشورها به شدت بالا برده است.

همسایگان کم‌مصرف؛ نگاهی به ترکیه و افغانستان

در انتهای جدول، کشورهایی قرار دارند که سرانه مصرف بنزین در آن‌ها به شدت پایین است، اما دلایل این کاهش کاملاً با یکدیگر متفاوت است:

• ترکیه (۶۲ لیتر در سال): دلیل پایین بودن مصرف در ترکیه، سیاست‌های سخت‌گیرانه قیمتی و مالیاتی است. بنزین در ترکیه یکی از گران‌ترین بنزین‌های منطقه است (اغلب بالای ۱ دلار بر لیتر). این قیمت‌گذاری آزاد باعث شده تا مردم به سمت خودروهای بسیار کم‌مصرف، هیبریدی و استفاده گسترده از سیستم حمل‌ونقل عمومیِ توسعه‌یافته متمایل شوند.

• افغانستان (۳۰ لیتر در سال): پایین بودن سرانه در افغانستان ارتباطی به بهره‌وری انرژی ندارد، بلکه نتیجه مستقیم فقر مطلق، پایین بودن سرانه مالکیت خودرو (تعداد خودرو به ازای هر ۱۰۰۰ نفر) و توسعه‌نیافتگی زیرساخت‌های جاده‌ای است.

 تحلیل اقتصاد کلان؛ اگر ما پرمصرف نیستیم، مشکل کجاست؟

شاید بپرسید اگر سرانه مصرف بنزین در ایران از کشورهای حاشیه خلیج فارس بسیار کمتر است، پس چرا کشور دائماً با بحران واردات بنزین و ناترازی روبه‌روست؟ پاسخ را باید در جای دیگری جستجو کرد:

1. فاجعه‌ای به نام خودروی داخلی: مشکل اصلی «مردم» نیستند، بلکه «ماشین‌ها» هستند. خودروهای تولید داخل (ایران خودرو و سایپا) از تکنولوژی دهه‌های گذشته استفاده می‌کنند و میانگین مصرف سوخت آن‌ها در هر ۱۰۰ کیلومتر بین ۹ تا ۱۲ لیتر است؛ در حالی که استاندارد جهانی به زیر ۶ لیتر رسیده است.

2. فرسودگی ناوگان و ترافیک: وجود میلیون‌ها خودرو و موتورسیکلت فرسوده که باید سال‌ها پیش اسقاط می‌شدند، در کنار ترافیک فلج‌کننده کلان‌شهرها به دلیل ضعف ناوگان حمل‌ونقل عمومی، باعث هدررفت روزانه میلیون‌ها لیتر بنزین می‌شود.

3. قاچاق معکوس سوخت: اختلاف قیمت بسیار زیاد بنزین یارانه‌ای در داخل ایران با کشورهای همسایه (مثل پاکستان و ترکیه)، یک آربیتراژ و حاشیه سود وحشتناک برای قاچاقچیان ایجاد کرده است. بخش بزرگی از آنچه به عنوان «مصرف داخلی» ثبت می‌شود، در واقع از مرزها خارج می‌گردد

جدول آماری مقایسه سرانه مصرف بنزین (لیتر در سال به ازای هر نفر)

داده‌های استخراج شده از پایگاه TheGlobalEconomy جهت تحلیل‌های دقیق‌تر و استفاده پژوهشگران، در قالب جدول ریسپانسیو و استاندارد زیر طبقه‌بندی شده‌اند: