زلزله دموگرافیک در ایران؛ چرا ۱۸ میلیون ایرانی هرگز ازدواج نکرده‌اند؟

وقتی از ناترازی و بحران‌های ساختاری در اقتصاد ایران صحبت می‌کنیم، ذهن اکثر تحلیلگران به سمت ناترازی بانک‌ها، بحران انرژی یا کسری بودجه معطوف می‌شود. اما یکی از سهمگین‌ترین و در عین حال خاموش‌ترین ناترازی‌های کشور، در لایه‌های زیرین ساختار جمعیتی و نهاد خانواده در حال وقوع است. طبق بیانات رسمی معاونت وزارت ورزش و جوانان، در حال حاضر حدود ۱۸ میلیون نفر در کشور وجود دارند که هرگز ازدواج نکرده‌اند. این عدد یک آمار ساده نیست؛ بلکه یک زنگ خطر جدی برای آینده بازار کار، سیستم‌های بازنشستگی و پایداری اقتصادی کشور است.

در این گزارش تفصیلی از آکادمی اقتصادی، با تکیه بر آخرین داده‌های رسمی، به کالبدشکافی ریشه‌های اقتصادی، معیشتی و ساختاری این پدیده پرداخته‌ایم تا مشخص کنیم چرا لنگر تشکیل خانواده در جامعه ما تا این حد سست شده است.

بیین ابعاد کلان جامعه‌شناختی و اقتصادی تجرد ۱۸ میلیون نفری

جامعه آماری ۱۸ میلیون نفری که هرگز ازدواج نکرده‌اند، عمدتاً افراد ۱۵ سال و بالاتر را شامل می‌شود. از منظر اقتصاد کلان، این حجم از تجرد به معنای تغییر اساسی در الگوی مصرف، مسکن و جریان نقدینگی در کشور است. خانواده به عنوان یک واحد اقتصادی، محرک اصلی تقاضا برای کالاهای با دوام (مثل لوازم خانگی، خودرو و مسکن ملکی) است. وقتی بخش بزرگی از جامعه به سمت تجرد طولانی‌مدت یا تجرد قطعی حرکت می‌کند، مدل‌های رشد اقتصادی مبتنی بر تقاضای داخلی با افت جدی مواجه می‌شوند. علاوه بر این، ورود این ساختار جمعیتی به سنین کهنسالی در دهه‌های آینده، بار مالی سنگینی را بر دوش صندوق‌های بازنشستگی و بهداشت و درمان کشور وارد خواهد کرد، آن هم در شرایطی که نرخ جایگزینی جمعیت به شدت نزولی است.

 چهار دیواره بلند پیش پای جوانان؛ چرا نرخ تجرد صعودی شد؟

بر اساس ارزیابی‌های میدانی و تحلیل‌های ساختاری، عدم تمایل یا عدم توانایی جوانان برای تشکیل خانواده ناشی از چهار کلان‌فاکتور اساسی است که در اینفوگرافیک اختصاصی آکادمی نیز به آن‌ها اشاره شده است:

• ۱. مشکلات اقتصادی (کاهش شدید قدرت خرید واقعی): تورم ساختاری و مزمن در اقتصاد کلان ایران باعث شده است که بهای تمام‌شده آغاز یک زندگی مشترک (از هزینه‌های اولیه عقد و عروسی گرفته تا تهیه لوازم اولیه خانگی) به شکل غیرقابل‌باوری جهش کند. افزایش قیمت اسمی دستمزدها هرگز نتوانسته است سرعت تورم کالاها را پوشش دهد.

• ۲. هزینه سرسام‌آور مسکن (بحران رهن و اجاره): شاید بزرگترین سد معبر برای جوانان، بخش مسکن باشد. با توجه به تورم شدید این بازار، خرید ملک عملاً برای بخش عمده دهک‌های درآمدی جوان تبدیل به رویا شده و هزینه‌های رهن و اجاره‌بها نیز بخش عظیمی از درآمد ماهانه یک زوج جوان را می‌بلعد.

• ۳. نگرانی عمیق از آینده (عدم قطعیت و نااطمینانی): سرمایه‌گذاری برای ازدواج، یک تعهد بلندمدت است. وقتی فعالان اقتصادی و جوانان نتوانند چشم‌انداز ثبات شغلی، درآمدی و حتی پایداری ارزش پول ملی را پیش‌بینی کنند، از پذیرش تعهدات بلندمدت سر باز می‌زنند.

• ۴. تغییرات عمیق در سبک زندگی: در کنار فاکتورهای سخت اقتصادی، نباید از لایه‌های نرم فرهنگی غافل شد. بالا رفتن سطح تحصیلات، افزایش استقلال مالی فردی و تغییر معیارهای انتخاب، سبک زندگی جوانان را به سمت الگوهای متفاوتی سوق داده است.

تحلیل آمارهای حیاتی سال ۱۴۰۲؛ جهش نگران‌کننده سن ازدواج

نگاهی به جزئیات آمارهای ثبت‌شده در سال ۱۴۰۲، عمق و سرعت تغییرات این بحران را بهتر نمایان می‌سازد:

• جهش یک دهه‌ای سن ازدواج مردان: متوسط سن ازدواج در میان مردان در سال ۱۴۰۲ به ۳۰.۱ سال رسیده است. تکان‌دهنده‌تر اینجاست که این شاخص نسبت به سال ۱۳۷۰، با ۱۰ سال افزایش مواجه شده است. این یعنی جوانان عملاً یک دهه از طلایی‌ترین سال‌های بهره‌وری و تشکیل خانواده خود را پشت درهای بسته‌ی موانع اقتصادی سپری می‌کنند.

• تغییر وضعیت در زنان: این روند در میان زنان نیز با شتاب مشابهی رخ داده است؛ سن متوسط ازدواج زنان در سال ۱۴۰۲ به ۲۶.۵ سال رسیده که نشان‌دهنده ۸ سال افزایش نسبت به سال ۱۳۷۰ است. این تاخیر، مستقیماً پنجره باروری جامعه را کوچک‌تر و محدودتر می‌کند.

• تقابل نرخ طلاق و ازدواج: در سال ۱۴۰۲، نرخ ازدواج به عدد ۴.۳ در هر ۱۰۰۰ نفر سقوط کرده که روندی کاملاً کاهشی را نسبت به سال‌های قبل نشان می‌دهد. در نقطه مقابل، نرخ طلاق رقم ۲.۱ در هر ۱۰۰۰ نفر را ثبت کرده که متاسفانه روندی رو به افزایش دارد. این یعنی به ازای هر دو ازدواج، تقریباً یک طلاق در جامعه رخ می‌دهد که نشان‌دهنده عدم پایداری اقتصادی و روانی در خانواده‌های شکل‌گرفته است.

جدول ماتریس آمارهای ازدواج و طلاق در ایران (شاخص‌های مبنا)

برای ارجاع دقیق‌تر اساتید، پژوهشگران و رسانه‌های تحلیلی، ماتریس آمارهای استخراج‌شده در زیر خلاصه شده است: